ΕΙΣΑΓΩΓΗ
§1
ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΥ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
Θεμελιώδεις χαράξεις για το κοινωνικό γίγνεσθαι
§2
ΤΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΚΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ
Στο τοπίο της εξέλιξης (από τις άβιες στις έμβιες μορφές οργάνωσης της ύλης) του γήινου συστήματος αναδύθηκε ο άνθρωπος, το γλωσσοφόρο είδος. Έτσι, το γίγνεσθαι εξασφάλισε με αυθαίρετες (χωρίς κάποιο προδιαγεγραμμένο σχέδιο) και αυθόρμητες (χωρίς κάποια παρέμβαση) διαδικασίες τον πιο αποτελεσματικό τρόπο ανέλιξης των μορφών οργάνωσης του τοπικού συστήματος. Οι κοινωνίες των ανθρώπων, το πιο δραματικό επεισόδιο της εξέλιξης από όσα προηγήθηκαν, θα γίνουν οι κατ' εξοχήν εκφραστές της σταθερής τάσης της φύσης να ανελίσσεται με όλο και περισσότερο πολύπλοκες και οργανωμένες δομές. Η τάση προς την αύξουσα παραγωγή έργων και εντροπίας θα ιστορικοποιηθεί. Αλλά ο Λόγος του ανθρώπου θα διερωτηθεί: Οι κοινωνίες τελούν αυτήν την πρωταρχική επιλογή της φύσης ή μήπως μπορούν να καθορίζουν και νέες ιστορικές διακλαδώσεις του γίγνεσθαι; Ποιό είναι το περιεχόμενο της έννοιας «ανθρώπινο»;
§3
Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΔΡΩΜΕΝΩΝ
ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΛΕΓΟΜΕΝΩΝ
Προσπαθώντας να επισκοπήσουμε οτιδήποτε έτυχε να παραδίδεται (όπου και όποτε) στο άτομο και τις κοινωνίες ως μια περιγραφή της ιστορίας του γίγνεσθαι (κυνηγοί πάντοτε ενός θηράματος που διαρκώς διαφεύγει) και προσπελαύνοντας μεγάλες αμφιβολίες ή άκριτες βεβαιότητες μπορούμε να αναχθούμε στην ανακάλυψη δύο στοιχειωδών μορφών εκφοράς του κοινωνικού γίγνεσθαι: Τον κόσμο των λεγομένων και τον κόσμο των δρωμένων. Πράγματι, κατά το χρόνο παρουσίας του ανθρώπου από τις πρωτόγονες δοκιμές της γλωσσικής επικοινωνίας μέχρι τον σχηματισμό των σύγχρονων γλωσσών διαχέεται η σκόνη των λεγομένων. Είναι το σύνολο όσων έχουν λεχθεί και λέγονται ως αυτή την στιγμή (κόσμος των λεγομένων). Αντίστοιχα, είναι και οι δράσεις - πράξεις που επίσης διαχέονται και αποτελούν ένα σύνολο από όσα έχουν πραχθεί και πράττονται ως αυτή τη στιγμή (κόσμος των δρωμένων). Πίσω από αυτή τη διάκριση δεν φαίνεται να υποφώσκει καμμιά άλλη θεμελιωδέστερη. Ποια είναι όμως η χρησιμότητά της;
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ
Στοιχειώδη πρότυπα διαφορικής διάγνωσης λόγων και πράξεων. Οι λειτουργίες τους και ο διαχωρισμός τους: Οικονομικά και ανοικονομικά ενεργήματα.
§4
ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ
(ΠΡΟΣΤΑΓΗ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ)
§5
ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ
§6
ΑΦΑΤΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ
Ο κόσμος των λεγομένων και ο κόσμος των δρωμένων (οι δύο μορφές εκφοράς του κοινωνικού γίγνεσθαι) είναι διαπερατοί. Αλλά οι δύο κόσμοι μέσα από αυτή την ιδιότητα της διαπερατότητάς τους δεν εγκαταλείπονται σε μια ανάμειξη που οδηγεί αναγκαίως σε ένα ομοιογενές και αδιαφοροποίητο είναι. Αντιθέτως: Λόγοι και δρώμενα ακολουθούν το καθένα τους ένα διαφορετικό πεπρωμένο. Συγκεκριμένα:
α) Ένα είδος λόγων και ένα είδος δρωμένων συνδέθηκαν. Είναι οι λόγοι που όντας προστακτικοί ενώθηκαν με δρώμενα τα οποία αρμόστηκαν στη δύναμη της προστακτικότητάς τους. Η ακολουθία είναι: Προσταγή => πράξη συμμόρφωσης (§ 4)
β) Ένα δεύτερο είδος λόγων ανοίχτηκε στην ιστορία μακριά από την ακολουθία «προσταγή => πράξη συμμόρφωσης». Συντέθηκαν οι λόγοι αυτοί σε προτάσεις οντολογικές (όπως της φιλοσοφίας και της επιστήμης) και δεοντολογικές (όπως της ηθικής, του δικαίου, του πολιτικού λόγου). Το είδος αυτό του λόγου (§ 5) μετεωρίζεται ανάμεσα στο πρώτο ζεύγος και στο επόμενο.
γ) Τέλος, ένα άλλο είδος λόγων ενώθηκε με ένα άλλο είδος δρωμένων. Μαζί λόγοι της ποίησης και της λογοτεχνίας και δρώμενα όλων των καλών τεχνών αρθρώθηκαν σ' ένα μη προστακτικό, μη μετέωρο, αλλά στο πιο στέρεο και διαυγές εκφαίνεσθαι του Ανθρώπινου στην Ιστορία. Πρόκειται για την ανάδυση του ωραίου (§ 6).
§7
ΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ
Οι λόγοι που προστάζουν μαζί με τις πράξεις που συμμορφώνονται στην προστακτικότητά τους,
Οι λόγοι των προτάσεων της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της δεοντολογίας,
Οι λόγοι της ποίησης και της λογοτεχνίας μαζί με τις πράξεις των Καλών Τεχνών
είναι οι τρεις διαφορετικοί τόποι που διανοίχθηκαν από τα ανθρώπινα ενεργήματα. Καθώς όμως, όπως λέχθηκε (§ 2), ο κόσμος των λεγομένων και ο κόσμος των δρωμένων είναι διαπερατοί, τα ενεργήματα χαρακτηρίζονται από λειτουργικές σχέσεις. Έτσι, η κάθε κατηγορία έχει διαφορετικά αποτελέσματα που συντιθέμενα διαμορφώνουν την ολική εικόνα του κοινωνικού συστήματος και παράλληλα παρέχουν πληροφορίες για το πώς αυτή η εικόνα συντίθεται και ποια είναι τα δομικά υλικά της.
Οι λόγοι που προστάζουν μαζί με τις πράξεις που ακολουθούν την προσταγή τους πυκνώνονται γύρω από την οικονομική δραστηριότητα των κοινωνιών. Δείχνουν ότι αυτή απορροφά το μέγιστο ποσοστό τους. Όλες οι διαδικασίες οργάνωσης κάθε είδους εργασίας, από την παραγωγή στην διανομή, την κατανάλωση, την λειτουργία των κάθε είδους υποδομών που εξασφαλίζουν την οικονομική δραστηριότητα (κυρίως ο κρατικός μηχανισμός) είναι εφικτές χάρη σ' αυτήν την κατηγορία των ενεργημάτων προσταγής και συμμόρφωσης προς αυτήν. Ένα μικρό όμως ποσοστό αυτού του είδους των ενεργημάτων απορροφώνται από μιαν αντίθετη προς την οικονομική δραστηριότητα τάση. Πρόκειται για τα ενεργήματα εκείνα που αποσκοπούν στην ανατροπή της κυριαρχίας του οικονομισμού και των αποτελεσμάτων του, όπως οι πρακτικές της κοινωνικής αλληλεγγύης, της οικολογίας, της δικαιότερης κατανομής του εισοδήματος, της προστασίας των οικονομικά υπανάπτυκτων (βλ. και § 9).
Πέρα απ' τον οικονομισμό ίσταται στο ιστορικό γίγνεσθαι ο μη προστακτικός λόγος. Όπως είπαμε (§ 5), αυτός ο λόγος, όπως της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της δεοντολογίας είναι μετέωρος και μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί τόσο από τα οικονομικά ενεργήματα (το κυρίως συμβαίνον) όσο και από τα ενεργήματα που αποσκοπούν στην ανατροπή της κυριαρχίας του οικονομισμού.
Τέλος, οι λόγοι της ποίησης και της λογοτεχνίας μαζί με τις πράξεις των καλών τεχνών αποτελούν τον αντίποδα του οικονομισμού. Υπάρχουν και λειτουργούν στην ιστορία ως πρότυπα δημιουργίας του ωραίου και όχι της οικονομικής δράσης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
Η θερμοδυναμική αποτίμηση του συστήματος. Η καταλληλότητα εφαρμογής της συνάρτησης ελεύθερης ενέργειας κατά Gibbs και της συνάρτησης οικονομικής μεγέθυνσης και φθίνουσας κοινωνικής ευημερίας κατά Ζολώτα.
§8
ΡΟΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
H συνάρτηση Gibbs (G = Η - ΤS) απεικονίζει με θεαματική περιγραφικότητα τα όρια, τις προϋποθέσεις των φυσικών κλειστών θερμοδυναμικών συστημάτων για παραγωγή έργου. Αποτελεί ελκυστή ισορροπίας για τα συστήματα αυτά. Πάντοτε για να παραχθεί αυθορμήτως έργο θα πρέπει να υπάρξει απώλεια ενέργειας λόγω του νόμου της εντροπίας. Ενέργεια διαθέσιμη για έργο, από τη μια, και εντροπία, από την άλλη, είναι δύο διαμαχόμενες «δυνάμεις» όταν πρόκειται στη φύση να γίνει κάτι. Η συνάρτηση για τη γη, που είναι ένα κλειστό θερμοδυναμικό σύστημα, είναι κατάλληλη για τις ανάγκες της παρούσας εργασίας (βλ. §10). Κανείς λόγος δεν συνηγορεί στην περαιτέρω προσφυγή των θερμοδυναμικών μοντέλων για ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα μακράν της ισορροπίας.
Οι θερμοδυναμικές εννοιολογικές παράμετροι όπως σκέδαση, αυθορμησία, μη αντιστρεψιμότητα, ανέκκλητο και ανταγωνισμός προσφέρονται στο να δει κανείς με ποιό τρόπο τα οικονομικά ενεργήματα των ανθρώπων συνδέονται με τους φυσικούς νόμους. Με άλλα λόγια, να δει κανείς, επί του παρόντος, όχι το γιατί το κοινωνικό σύστημα συμπεριφέρεται έτσι, αλλά το τι ακριβώς κάνει.
Η οικονομική δράση καθώς και όλες οι άμεσα ή έμμεσα υποστηρίζουσες αυτήν διαδικασίες είναι αναπόσπαστα και αναπόφευκτα συνδεδεμένη με θερμοδυναμικές μεταβολές επειδή στηρίζεται στις ροές ενέργειας. Το κοινωνικό σύστημα, στο βαθμό που σε αυτό κυριαρχεί το πρότυπο των ανεπτυγμένων κοινωνιών, δεν έχει απλώς το σύνδρομο της ενεργοβόρας κοινωνίας, αλλά είναι αυτόχρημα μηχανισμός επιτάχυνσης των διαδικασιών παραγωγής έργου και εντροπίας. Αυτό προκύπτει από την αποτίμηση των αποτελεσμάτων των οικονομικών ενεργημάτων στη χρήση της ενέργειας (Ε), στην παραγωγή έργου (W) και εντροπίας (S).
Το οικονομικό process διέπεται από την ανισότητα «αγαθά < ανάγκες». Με έναν άλλο λόγο, η ανισότητα αυτή εκφράζει, αλλά και αποτυπώνει ό,τι ισχύει και στη φύση ένεκα του νόμου της εντροπίας: Όλη η διαθέσιμη ενέργεια δεν μπορεί να αποδώσει αντίστοιχο έργο (Σ W απωλεσθέν = Wιδανικό - W S ).
§9
ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΣΚΕΔΑΣΤΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ.
ΡΟΕΣ ΑΞΙΩΝ
Τι είναι άραγε οι ανοικονομικές δράσεις που παρατηρούνται να επηρεάζουν τα οικονομικά ενεργήματα του κοινωνικού συστήματος; Οι ροές Αξιών (ανοικονομικών ενεργημάτων) είναι αυτές που οδηγούν αναπόφευκτα στην αλλοίωση, μετατροπή, περιορισμό των συνεπειών και της έκτασης των οικονομικών ενεργημάτων, κατά συνέπεια, και των φυσικών αποτελεσμάτων τους. Πράγματι, πρώτα απ' όλα, οι δημιουργοί πράξεων του Λόγου ή έργων Τέχνης, με την μη προστάξιμη και εκτελέσιμη δραστηριότητά τους, απέχουν κατά την εκτέλεση της δημιουργίας τους από τα ενεργήματα του οικονομισμού. Η διαδικασία μέσα από την οποία πραγματοποιούν τις ροές της προσφοράς τους προς το κοινωνικό σύστημα είναι προεχόντως έξω από τις ροές Ενέργειας και παραγωγής φυσικού έργου. Αλλά και οι χρήστες αυτών των ενεργημάτων, με την απολαυστική σχέση που αναπτύσσουν ως προς αυτά, μετάγονται και μετέχουν σ' αυτές τις ροές. Αλλά αυτό βέβαια δεν είναι το μόνο. Υπάρχει και μια πολύ άμεση συνέπεια αυτών των ροών. Εδώ προβάλλει ο λόγος του Ανθρώπινου ως κυρίαρχη έκφραση του σκεδαστικού χαρακτήρα των ροών αυτής της κατηγορίας ενεργημάτων:
. Ισοκατανομή του πλούτου με τις έννοιες της αναλογικής και αναδιανεμητικής δικαιοσύνης τόσο στο επίπεδο μιας συγκεκριμένης κοινωνίας όσο και σε επίπεδο δικαιότερης κατανομής (σκέδασης) του παγκόσμιου πλούτου από τις ανεπτυγμένες προς τις φτωχές χώρες
. Αξίωση για τον κατακερματισμό της κεντρικής εξουσίας (αποκέντρωση κατά την πολιτική ορολογία, δηλαδή σκέδαση των εξουσιαστικών δομών, υποβάθμιση της ικανότητας του προστακτικού λόγου)
. Αξίωση για τη μείωση των συντελεστών ρύπανσης από την δραστηριότητα της ενεργοβόρας δομής (περιορισμός ή εναλλαγή της οικονομικής δραστηριότητας)
. Αξίωση για διάθεση πόρων προς εκείνους που δεν μπορούν να μετάσχουν στην παραγωγική διαδικασία, όπως τους ανέργους, τους απόρους, τους μειονεκτούντες κ.λπ.
Για τον λόγο αυτόν και τα ανοικονομικά ενεργήματα συνδέονται με τη χρήση της ενέργειας και με την παραγωγή από το κοινωνικό σύστημα έργου και εντροπίας.
§10
Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΤΗΣ ΡΟΗΣ ΑΞΙΩΝ
ΜΕ ΤΙΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΡΓΟΥ
ΚΑΙ ΕΝΤΡΟΠΙΑΣ
Η γη είναι ένα κλειστό θερμοδυναμικό σύστημα επειδή ανταλλάσσει μόνον ενέργεια με το περιβάλλον της, όχι και ύλη - αν εξαιρέσει κανείς την αμελητέα ποσότητα των εγκαταλελημένων διαστημοπλοίων ή μερών τους. Τα υποσυστήματά της, ό,τι και αν είναι, φυσικά, βιολογικά, οικολογικά, κοινωνικά, οικονομικά, μετέχουν στη λειτουργία του κλειστού συστήματος (βλ. § 11). Έωλη η προσπάθεια της πολύπλοκης ανάλυσης των ανοικτών συστημάτων μακράν της ισορροπίας. Κατάλληλη μόνον για τη βιολογία.
Οι ροές Αξιών είναι αυτόχρημα περιοριστικές και αντιμαχόμενες προς την κυριαρχία του οικονομισμού που οδηγεί στην απεριόριστη παραγωγή έργων και εντροπίας. Οι ροές Αξιών είναι ως εκ τούτου αυτόχρημα εντροπιακής φύσης. Όπως η εντροπία σε πρωτογενές φυσικό επίπεδο είναι ο παράγων που μειώνει την ικανότητα της ενέργειας για παραγωγή έργου, έτσι οι ροές Αξιών μειώνουν την ικανότητα του πιο ισχυρού συστήματος, του κοινωνικού, προς παραγωγή έργου άρα και εντροπίας.
Ένεκα της σύνδεσης αυτής μπορούμε, λοιπόν, να διατυπώσουμε ότι: Η πραγματική απόδοσή του κοινωνικού συστήματος σε παραγωγή έργου είναι αποτέλεσμα του συνόλου της δραστηριότητας, αφαιρουμένων των δράσεων από τις οποίες παράγονται αξίες.
§11
ΡΟΕΣ ΑΞΙΩΝ, ΡΟΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ
ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΤΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ
Η ολική παραγωγή έργων και εντροπίας του κλειστού θερμοδυναμικού συστήματος του πλανήτη μας αποτελεί, με βάση την αθροιστικότητα που ως μαθηματική ιδιότητα ισχύει για τα εντροπιακά μεγέθη των υποσυστημάτων σε σχέση με το σύστημα, άθροισμα της δράσης τριών γενικών κατηγοριών υποσυστημάτων: Αβιοτικών, εμβίων και κοινωνικών. Δηλαδή:
Sολ. = Sαβιοτ. + Sεμβ. + Sκοινων.
Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι, σε αντίθεση με τα αβιοτικά ή τα έμβια συστήματα, το κοινωνικό έχει αναπτύξει υπερδομές, των οποίων η λειτουργία όχι μόνον δεν υπόκειται στις συνοριακές συνθήκες του γήινου συστήματος, αλλά μπορεί να τις μεταβάλει, όπως επίσης μπορεί να παράγει νέα συνοριακά δεδομένα για το σύνολο σχεδόν των γήινων υποσυστημάτων (εκτός απ' την αβιοτική ύλη - π.χ. διαδικασίες παραγωγής πυρηνικής ενέργειας - σε όλη την κλίμακα της έμβιας, από τα προϊόντα γης μέχρι κάθε υψηλότερο επίπεδο βιολογικής οργάνωσης, μη εξαιρουμένου και του ανθρώπου ως ατομικής βιολογικής οντότητας).
Διευρευνούμε τώρα τη σχέση μεταξύ ροών Ενέργειας και ροών Αξιών για μια προσέγγιση της δυναμικής ισορροπίας του κοινωνικού συστήματος. Η δυναμική ισορροπία είναι ως γνωστόν άσχετη με μία κατάσταση στασιμότητας. Δυναμική ισορροπία σημαίνει μια διεργασία κατά την οποία το σύστημα λειτουργεί χωρίς να απειλείται από το ενδεχόμενο να περιέλθει στη στασιμότητα ή την περιοχή του τυρβώδους χάους. Οι ροές Αξιών εμφανίζονται μαζί με την ικανότητα του κοινωνικού συστήματος να παρεμβαίνει στις φυσικές διαδικασίες. Το κοινωνικό σύστημα για το επίπεδο οργάνωσης της γης είναι μια οριακή από άποψη ενέργειας «καταναλωτική» δομή σε σχέση με ό,τι προηγήθηκε.
Η δυνατότητα αυτορρύθμισης του κοινωνικού συστήματος για την ικανοποίηση του αιτήματος της δυναμικής ισορροπίας εξαρτάται μόνον από τη σχέση των ροών Αξιών και των ροών οικονομικών ενεργημάτων. Θα μπορούσαμε λοιπόν να διατυπώσουμε ότι:
Η δυναμική ισορροπία του κοινωνικού συστήματος εξαρτάται από τη σχέση μεταξύ μεταβολής του ρυθμού ροής οικονομικών ενεργημάτων και μεταβολής του ρυθμού ροής αξιών.
§12
ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΥ.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΓΕΘΥΝΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ
Τώρα μπορούμε να επανέλθουμε στο αρχικό δίλημμα της §2: Το κοινωνικό σύστημα λειτουργεί παγιδευμένο στην κυρίαρχη τάση των φυσικών διεργασιών του πλανήτη μας, η οποία από τις αρχικές συνθήκες μέχρι και σήμερα οδηγεί στην ανέλιξη μορφών οργάνωσης παραγωγής μεγάλων ποσοτήτων έργου και εντροπίας; Ή μήπως οι ίδιες φυσικές διεργασίες παρέχουν στο κοινωνικό σύστημα επιπλέον την ικανότητα αυτορρύθμισης και ελέγχου αυτής της φυσικής κυρίαρχης τάσης;
Η απάντηση θα εξαρτηθεί από τη διερεύνηση δύο ακραίων ενδεχομένων: α) Αν οι ροές οικονομικής δράσης φτάσουν σε μια μηδενική τιμή, το σύστημα θα αποδιοργανωθεί εντελώς και θα επιστρέψει σε μια πέριξ του βιολογικού επιπέδου λειτουργία και β) Αν το σύστημα οδηγηθεί σε κατάσταση τέτοια που οι ροές αξιών θα φθίνουν μέχρι να αποκτήσουν μηδενική τιμή, τότε το σύστημα θα έχει διακλαδωθεί προς την εμφάνιση ενός νέου τύπου συστήματος που θα λειτουργεί έξω από το ιστορικό πλαίσιο των ανθρώπινων κοινωνιών, θα έχει δηλαδή επανυπαχθεί πλήρως στις εξελικτικές διαδικασίες της τοπικής (γήινης) οργάνωσης της φύσης.
• Ενέργεια που είναι αδύνατον να παράγει ισοδύναμο έργο γιατί ένα μέρος της θα απωλεσθεί ένεκα του νόμου της εντροπίας...
• Κοινωνικό σύστημα που είναι αδύνατο στο σύνολό του να λειτουργεί για παραγωγή έργου και εντροπίας (οικονομική δραστηριότητα) ένεκα της ροής αξιών (ανοικονομικά ενεργήματα)...
αποτελούν ένα διαφορετικό λεκτικό που χρησιμοποιούμε όταν μιλάμε για φυσικές ή κοινωνικές πραγματικότητες. Στην ουσία πρόκειται για το ίδιο πράγμα: τον προσδιορισμό δυνατοτήτων απ' τη μια και περιορισμών από την άλλη. Όπως για οποιοδήποτε φυσικό σύστημα η παραγωγή έργου είναι συνδυασμός ενέργειας και εντροπίας, έτσι και για το κοινωνικό σύστημα ο συνδυασμός ανάγεται στη σχέση ανάμεσα σε οικονομικά και ανοικονομικά ενεργήματα. Αν ζητήσουμε ένα πρότυπο για τη δυναμική ισορροπία του κοινωνικού συστήματος, η ανάλυση οδηγεί αναπόφευκτα στη σχέση οικονομικής μεγέθυνσης και κοινωνικής ευημερίας.
Η συνάρτηση Ζολώτα «οικονομική μεγέθυνση και φθίνουσα κοινωνική ευημερία» αναδεικνύει ξανά την αναπόδραστη σύγκρουση: η οικονομική μεγέθυνση από ένα σημείο και πέρα και η κοινωνική ευημερία δεν είναι μεγέθη που προχωρούν αυθορμήτως με τον ίδιο ρυθμό μεταβολής. Από ένα κρίσιμο σημείο και μετά διαχωρίζονται. Η οικονομική μεγέθυνση συνεπάγεται φθίνουσα κοινωνική ευημερία. Η συνάρτηση Ζολώτα δίνει μία σαφή βεβαιότητα ότι πράγματι υπάρχει ένα σημείο άριστης ισορροπίας από το οποίο όμως απομακρυνόμαστε. Αυτό το σημείο της άριστης ισορροπίας ονομάσαμε κριτήριο ανθρωπισμού: Η οικονομική μεγέθυνση και κοινωνική ευημερία πρέπει να αναπτύσσεται αναλόγως.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ
Τελικές διαπιστώσεις και αιτήματα.
§13
TΟ ΑΞΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΤΑΓΜΑ ΚΑΙ Ο ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ.
Η ΑΝΘΡΩΠΙΚΗ ΑΡΧΗ (anthropic principle).
Ενώ οι οικονομικές ροές εξυπηρετούν μονομερώς την πορεία προς τη μείζονα οργάνωση και την επιτάχυνση του ρυθμού παραγωγής έργων και εντροπίας, οι ροές Αξιών καταδεικνύουν την ύπαρξη ενός ισχυρού παράγοντα ελέγχου και αυτορρύθμισης του συστήματος που συνδέεται όμως πάντοτε με το κατά πόσο το ίδιο το κοινωνικό σύστημα αντιλαμβάνεται αυτόν το ρόλο τους.
Η ανθρωπική αρχή επιδιώκει μια σύνδεση ανάμεσα στις φυσικές επιλογές και την ανθρώπινη γνώση και δράση. Αυτό καθεαυτό το περιεχόμενο της ανθρωπικής αρχής (πέρα από τη βασιμότητα ή όχι των υποθέσεών της) δεν έχει να βοηθήσει σε τίποτε ουσιαστικό. Όμως αυτό με το οποίο αξίζει να ασχοληθεί κανείς είναι όχι η ίδια, αλλά η ανάγκη που οδήγησε στη διατύπωσή της, η υποφώσκουσα αγωνία της επιστημονικής σκέψης να μπορέσει να διακρίνει κάποιες βαθύτερες σχέσεις ανάμεσα στη φυσική και την ανθρώπινη πραγματικότητα. Υπό αυτή την έννοια τίθεται ξανά το ερώτημα αν το κοινωνικό σύστημα είναι παγιδευμένο στις φυσικές διεργασίες για δημιουργία δομών υψηλού επιπέδου κατανάλωσης ενέργειας, οπότε αυτή είναι η «μόνη και καλύτερη μοίρα μας», ή αν, αντιθέτως, είναι δεδομένη η δυνατότητα αυτοκαθορισμού της ισορροπίας του. Μόνο στην τελευταία περίπτωση οι ροές Αξιών δεν θα είναι μία ιστορική παρένθεση που μοιραία στο μέλλον θα κλείσει. Το προτεινόμενο (στην §12) κριτήριο ανθρωπισμού οδηγεί στην άρση αυτού του διλήμματος, αφού το σημείο της δυναμικής ισορροπίας του συστήματος είναι επιστημονικά διαγνώσιμο και προσδιοριστέο.
Από την τελευταία αυτή επισήμανση προκύπτει ότι η ανεύρεση του σημείου ισορροπίας κατά το κριτήριο του ανθρωπισμού δεν είναι υπόθεση των παραδοσιακών τρόπων αναζήτησης της κοινωνικής ευημερίας. Ιδίως αυτήν την ισορροπία δεν μπορούν να επιτύχουν οι καθιερωμένοι αλλά ανίσχυροι πια σχηματισμοί όπως η πολιτική, η θρησκεία και οι ηθικοί κώδικες. Θεμελιώδης παρατήρηση στο σημείο αυτό είναι ότι η οικονομική μεγέθυνση εξαρτάται κυρίως από τη χρήση της γνώσης που παράγεται από τις επιστημονικές κοινότητες. Εφόσον η επιστημονική κοινότητα στο σύνολό της επιβάλλει φραγμούς - και μπορεί - στη χρήση της γνώσης που παράγει, η ανεξέλεγκτη μεγέθυνση της οικονομίας σε βάρος της κοινωνικής ευημερίας μπορεί να αποτραπεί. Για να μη θεωρηθεί ότι περιάγουμε τους επιστήμονες σε μια «τάξη ιερατείου», θα πρέπει να προσθέσουμε ότι η ανάληψη αυτής της πρωτοβουλίας προϋποθέτει: α) την ύπαρξη μιας συγκεκριμένης επιστημονικής κατεύθυνσης κατάλληλης να συνθέσει γνωστικά και μεθοδολογικά τους παράγοντες που διαμορφώνουν το σημείο ισορροπίας και β) την καθιέρωση προτύπων - κωδίκων επιστημονικής και επαγγελματικής δεοντολογίας ώστε να καθίσταται εφικτός ο έλεγχος της χρήσης της παραγόμενης γνώσης. Και αυτά ασφαλώς στα πλαίσια ενός διαφανούς, συνεχούς και δημοκρατικού διαλόγου της επιστημονικής κοινότητας με τις κοινωνικές ομάδες.